Choroby pomidorów – jak rozpoznać je po objawach i co robić?

Choroby pomidorów rozpoznasz po tym, gdzie i jak zaczynają się objawy. Brązowe, wodniste plamy szybko obejmujące liście i owoce to zaraza. Plamy z koncentrycznymi pierścieniami na dolnych liściach to alternarioza, a liczne drobne plamki z jasnym środkiem to septorioza. Szary, pylący nalot oznacza szarą pleśń. Czarne, suche dno owocu to nie grzyb, tylko sucha zgnilizna wierzchołkowa po nierównym podlewaniu. Pękające owoce to skutek nagłego deszczu po suszy. Mozaika i zniekształcone liście wskazują na wirusy, na które nie ma oprysku.

Jak rozpoznać chorobę pomidora po objawach?

Zacznij od spokojnego przeglądu w dobrym świetle. Obejrzyj wierzch i spód liści, łodygę, miejsca po usuniętych pędach i owoce. Zwróć uwagę, czy objawy zaczęły się od dolnych, czy od górnych liści, i jaka była pogoda w ostatnich dniach. Te dwie informacje zwykle wystarczą, żeby zawęzić diagnozę do jednej lub dwóch przyczyn.

Poniższa tabela zbiera objawy, które na działkach ROD widać najczęściej. Przy chorobach grzybowych dotyczy ona tylko pomidora. Szersze zestawienie dla innych warzyw i drzew znajdziesz w poradniku jak rozpoznać choroby grzybowe.

Objaw	Prawdopodobna przyczyna	Co zrobić
duże, wodniste, brązowe plamy na liściach, biały nalot od spodu, brunatne twarde plamy na owocach	zaraza ziemniaczana	wytnij porażone części, wynieś z działki, popraw przewiew, podlewaj pod korzeń
ciemnobrązowe plamy z pierścieniami, żółta obwódka, od najstarszych liści	alternarioza	usuwaj dolne liście, nie mocz liści, ściółkuj glebę
liczne plamki 2–3 mm z jasnym środkiem i ciemnym brzegiem, czarne kropki w środku	septorioza	usuń porażone liście, wietrz, nie pracuj przy mokrych roślinach
szary, pylący nalot na łodydze, kielichach i owocach	szara pleśń	usuń porażone części, wietrz tunel, tnij pędy w suchy dzień
czarne lub brązowe, suche, wklęsłe dno owocu	sucha zgnilizna wierzchołkowa	podlewaj regularnie, ściółkuj, usuń porażone owoce
promieniste lub okrężne pęknięcia skórki	pękanie owoców	podlewaj równo, zbieraj dojrzałe owoce przed deszczem
jasno-ciemnozielona mozaika, zniekształcone, wąskie liście, karłowacenie	wirusy	usuń roślinę, umyj ręce i narzędzia, zwalczaj mszyce

Jak odróżnić zarazę, alternariozę i septoriozę?

Te trzy choroby najczęściej myli się ze sobą, bo każda zaczyna się od brązowych plam. Zaraza ziemniaczana jest najszybsza i najgroźniejsza. Plamy są duże, nieregularne, początkowo wodniste, potem brązowe, często z jaśniejszą obwódką. W wilgotną pogodę od spodu liścia pojawia się delikatny biały nalot. Na owocach powstają twarde, brunatne plamy wnikające w miąższ. W parny lipiec cały krzak potrafi zniszczeć w kilka dni. Pełną procedurę opisujemy w poradniku jak walczyć z zarazą ziemniaczaną.

Alternarioza, nazywana też suchą plamistością liści, postępuje wolniej. Plamy są ciemnobrązowe, okrągłe lub kanciaste, z wyraźnymi koncentrycznymi pierścieniami, które przypominają tarczę strzelniczą. Często otacza je żółta obwódka. Choroba zaczyna się od najstarszych, dolnych liści i wędruje w górę. Lubi ciepłą pogodę z rosą oraz rośliny osłabione obfitym owocowaniem lub niedoborem składników. Na owocach pojawiają się ciemne, wklęsłe plamy, zwykle przy szypułce.

Septorioza, czyli septorioza liści pomidora, daje wiele drobnych plamek, zwykle 2–3 mm. Mają szarobiały środek i ciemnobrązowy brzeg, a w środku widać pod lupą maleńkie czarne kropki. Plamki pojawiają się najpierw na dolnych liściach, które potem żółkną i opadają. Owoce zwykle pozostają czyste, ale roślina traci liście i plon dojrzewa słabiej. Choroba rozprzestrzenia się z kroplami wody, dlatego sprzyja jej podlewanie po liściach i praca przy mokrych roślinach.

Przy wszystkich trzech chorobach podstawą jest usunięcie porażonych liści, przewiew i podlewanie pod korzeń. Zapobiegawczo możesz pryskać wywarem ze skrzypu rozcieńczonym 1:5 co 7–14 dni. Środki z miedzią lub innymi substancjami grzybobójczymi stosuj tylko w ostateczności. Sprawdź, czy preparat jest zarejestrowany na pomidora, jaką ma karencję i czy jest bezpieczny dla pszczół.

Kiedy pojawia się szara pleśń na pomidorach?

Szara pleśń rozwija się w chłodną, wilgotną pogodę i w źle wietrzonych tunelach. Na działkach widać ją najczęściej od końca sierpnia do października, gdy noce są zimne, a rano na liściach i folii zbiera się woda. Grzyb wchodzi przez rany, więc pierwsze objawy pojawiają się często w miejscach po usuniętych pędach bocznych i liściach.

Na łodydze powstają jasnobrązowe, gnijące plamy pokryte szarym, pylącym nalotem. Jeśli obejmą łodygę dookoła, górna część rośliny więdnie. Na owocach widać miękką zgniliznę z szarym kożuchem albo drobne, jasne pierścienie na zielonych owocach. Usuwaj porażone części od razu i wynoś je z działki. Pędy boczne wyłamuj rano w suchy dzień, żeby rany szybko zaschły. Tunel wietrz od rana do wieczora, także we wrześniu. Wskazówki, jak to robić bez wychładzania roślin, znajdziesz w poradniku o szklarni foliowej na działce.

Dlaczego owoce mają czarne dno albo pękają?

Sucha zgnilizna wierzchołkowa to najczęstszy problem owoców, który nie jest chorobą zakaźną. Na wierzchołku owocu, czyli po przeciwnej stronie niż szypułka, powstaje najpierw wodnista, potem czarna lub brązowa, sucha i wklęsła plama. Przyczyną jest zbyt mało wapnia w rosnącym owocu. Rzadko wynika to z braku wapnia w glebie, a znacznie częściej z nierównego podlewania, przesuszenia doniczki lub grządki i nadmiaru azotu. Dotyczy zwłaszcza pierwszych owoców i odmian o wydłużonych owocach. Oprysk grzybobójczy nie pomoże. Podlewaj regularnie pod korzeń, ściółkuj glebę i usuwaj porażone owoce. Jak dobrać ilość wody, opisujemy w poradniku jak podlewać pomidory, a inne objawy braków składników w poradniku jak rozpoznać niedobory pokarmowe.

Pękanie owoców to także zaburzenie fizjologiczne. Skórka pęka promieniście od szypułki albo okrężnie wokół niej, gdy owoc gwałtownie nasiąka wodą. Dzieje się tak po ulewie po kilku suchych dniach albo po obfitym podlaniu przesuszonej grządki. Pęknięcia szybko zasiedlają grzyby i owady, dlatego takie owoce zbieraj od razu. Przed zapowiadaną ulewą zbierz owoce, które zaczynają się wybarwiać. Dojrzeją w altanie w kilka dni.

Jak rozpoznać wirusy na pomidorach?

Wirusy rozpoznasz po objawach, które nie wyglądają jak plamy grzybowe. Liście mają mozaikę jaśniejszych i ciemniejszych pól, bywają pomarszczone, zwinięte, wąskie lub nitkowate. Roślina karłowacieje i słabiej kwitnie. Owoce dojrzewają nierówno, mają żółte lub brązowe plamy, pierścienie albo przebarwienia. Objawy często pojawiają się najpierw na młodych, górnych liściach.

Wirusy przenoszą się na kilka sposobów. Część z nich roznoszą owady, przede wszystkim mszyce i wciornastki. Inne przenoszą się mechanicznie, przez ręce, narzędzia, tyczki i sznurki, a niektóre także z nasionami. Dlatego zwalczanie mszyc ma znaczenie także dla pomidorów. Na wirusy nie ma oprysku. Roślinę z wyraźnymi objawami usuń razem z korzeniami, włóż do worka i wynieś z działki. Potem umyj ręce i odkaź sekator. Jeśli objawy pojawią się nagle na wielu roślinach z tej samej rozsady, skonsultuj się z inspekcją ochrony roślin.

Jak zapobiegać chorobom pomidorów krok po kroku?

Profilaktyka daje na działce więcej niż jakikolwiek oprysk. Kolejne kroki rozłóż na cały sezon:

1. Zaplanuj stanowisko. Pomidory sadź z dala od ziemniaków, a na to samo miejsce wracaj po 3–4 latach. Zasady opisujemy w poradniku o płodozmianie.
2. Kupuj zdrowe nasiona i rozsadę. Wybieraj odmiany opisane jako odporne lub tolerancyjne na choroby. Rozsady z plamami lub mozaiką nie sadź wcale.
3. Zachowaj rozstawę 50–60 cm. W gruncie wysadzaj pomidory po 15 maja, nie gęściej niż zalecana rozstawa.
4. Podlewaj rano, pod korzeń i równo. Nie mocz liści. Ściółka z 5–8 cm słomy lub skoszonej trawy utrzyma wilgoć i ograniczy rozbryzg ziemi na liście.
5. Usuwaj dolne liście do pierwszego grona. To zmniejsza kontakt z mokrą glebą i poprawia przewiew.
6. Wyłamuj pędy boczne rano w suchy dzień. Rany szybciej zaschną i nie przyciągną szarej pleśni.
7. Przeglądaj rośliny co 2–3 dni od lipca. Pierwsze porażone liście usuwaj od razu i wynoś z działki. Nie kompostuj ich.
8. Pryskaj zapobiegawczo skrzypem. Wywar rozcieńczony 1:5 stosuj co 7–14 dni od czerwca, wieczorem.
9. Sprzątnij grządkę jesienią. Usuń wszystkie resztki, umyj tyczki i wyrzuć sznurki z porażonych roślin.

W strefach 6a–7a kalendarz chorób pomidora jest dość przewidywalny. Alternarioza i septorioza pojawiają się zwykle od lipca na dolnych liściach. Zaraza uderza najmocniej w wilgotny lipiec i sierpień, często po kilku dniach deszczu i ciepłych nocach. Szara pleśń wraca jesienią, gdy noce robią się chłodne, a w tunelu rano skrapla się woda. Sucha zgnilizna wierzchołkowa i pękanie owoców nasilają się w okresach, gdy upał przeplata się z ulewami.

Najwięcej daje odległość od ziemniaków. Na małej działce nawet kilka metrów i rząd wyższych roślin między grządkami ograniczają przenoszenie zarodników zarazy z wiatrem i deszczem.

Jakie błędy najczęściej popełniają działkowcy?

Najczęstszy błąd to pryskanie bez diagnozy. Preparat grzybobójczy nie pomoże na suchą zgniliznę wierzchołkową, pękanie owoców ani wirusy. Drugi błąd to podlewanie po liściach wieczorem, które sprzyja zarazie, septoriozie i szarej pleśni.

Trzeci błąd to zostawianie porażonych liści na ziemi albo wrzucanie ich do kompostownika. Czwarty to sadzenie pomidorów obok ziemniaków, przez co łatwiej o zarazę, a czasem także o żerowanie stonki ziemniaczanej, która lubi też liście pomidora. Piąty to nawożenie dużymi dawkami azotu, po którym rośliny mają miękkie tkanki i chętniej chorują. Gdy po sezonie zauważysz, że problem wraca w tym samym miejscu, przenieś pomidory na inną grządkę i zaplanuj tam rośliny spoza rodziny psiankowatych.